Những kết quả khảo sát và nghiên cứu gần đây cho thấy từ rất sớm trên đất nước ta đã có các cư dân mang Họ Tô. Theo tấm bia đá tại đình làng Doãn Thượng, xã Xuân Lâm, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh thì cách ngày nay hơn hai ngàn năm, Đinh Công Bách, một vị Lạc tướng kiệt xuất của Hùng Duệ Vương (tức là Vua Hùng thứ 18), đã kết duyên cùng người con gái Họ Tô là Tô Thị Nghi và sinh được hai con là Đinh Quang và Đinh Bảo Nương. Nhiều sách cổ của nước ta và cả của Trung Quốc đã kể đến Tô Lịch, một quan chức địa phương sống vào khoảng cuối Thế kỷ thứ 3 đầu Thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên. Đầu Thiên niên kỷ thứ II xuất hiện Tô Hiến Thành, một vị Thái úy, Thái sư mẫu mực thanh liêm, tài cao, đức trọng dưới triều Lý.
Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, số lượng người Họ Tô không ngừng tăng lên từ những mạch nguồn khác nhau như sự sinh sản tự nhiên, sự chuyển đổi giữa Họ Tô với một số họ khác và một phần còn do sự nhập cư từ các nước láng giềng, lập nên một trong những dòng họ Việt Nam. Theo kết quả một công trình nghiên cứu đã được công bố thì hiện nay Họ Tô được xếp hàng thứ 22 trong số các dòng họ về số lượng nhân khẩu. Áp dụng phương pháp ngoại suy có thể ước tính được số người Họ Tô là hàng trăm ngàn người. Con số này chưa thể chính xác và còn mang tính chất phỏng đoán. Việc tập hợp số liệu thống kê cụ thể từ cơ sở sẽ cung cấp một bức tranh đầy đủ và chính xác hơn.
Một trong những kết quả quan trọng của công cuộc Chắp nối dòng họ - Tìm về cội nguồn tiến hành suốt hơn 20 năm qua là đã xác định được hơn 400 chi Họ Tô tại gần 50 tỉnh, thành phố. Đó là các cộng đồng tương đối ổn định của những người Việt Nam mang Họ Tô sinh sống trên cùng một địa bàn, có cùng huyết thống, cùng nguồn cội, có mộ tổ, nhà thờ và nhiều khi có cả gia phả (Họ Tô Bao Hàm, Họ Tô Đồn Điền, Họ Tô Thượng Tầm, Họ Tô Quỳnh Thuận, Họ Tô Ngư Lộc đều có gia phả từ rất lâu). Trong một số trường hợp, các chi họ cư trú cách xa nhau, nhưng lại có quan hệ huyết thống gần gũi với nhau. Quy mô mỗi chi họ dao động từ vài chục người đến hàng ngàn người. Mật độ các chi họ là từ 1 đến 43 tại mỗi tỉnh, thành phố, đông nhất là tại tỉnh Thái Bình với 43 chi họ và thưa nhất là tại 10 tỉnh khác với mỗi nơi 1 chi họ. Những năm gần đây đã phát hiện thêm được nhiều chi họ mới tại một số địa phương.
Công cuộc Chắp nối dòng họ - Tìm về cội nguồn cũng cho thấy Họ Tô phổ biến nhất trong dân tộc Kinh. Bên cạnh đó, một số dân tộc ít người cũng có các chi Họ Tô, như: dân tộc Tày, dân tộc Nùng, dân tộc Sán Dìu, dân tộc Sán Chí, dân tộc Choang, dân tộc Hoa. Khi có dịp giao lưu, bà con người Họ Tô trong các dân tộc khác nhau đều thể hiện những tình cảm trìu mến, thân thiết.
Trong thời đại ngày nay, đồng hành cùng dân tộc, những người mang Họ Tô có mặt trên hầu khắp các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội và đã góp phần tích cực vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Theo những số liệu chưa thật đầy đủ, tâp hợp được đến đầu năm 2015, khi quyển sách “Họ Tô Việt Nam” hoàn thành, thì cùng với Tô Chấn, Tô Hiệu, Tô Vĩnh Diện và Tô Ngọc Vân, hơn 800 người khác mang Họ Tô đã được vinh danh trên cả nước. Đó là 10 vị cán bộ cách mạng tiền bối, 16 vị anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, gần 150 Mẹ Việt Nam anh hùng, hơn 10 vị tướng lĩnh, gần 180 sỹ quan cấp cao của Quân đội Nhân dân và Công an Nhân dân, 15 cán bộ quản lý cấp trung ương cùng hơn 160 cán bộ quản lý cấp ngành và tỉnh, thành phố, 35 vị Giáo sư, Phó Giáo sư cùng gần 90 nhà khoa học khác, 40 văn nghệ sỹ, khoảng 80 người đoạt các giải thưởng và danh hiệu cao quý, gần 20 doanh nhân thành đạt. Những tư liệu trên đây cho thấy Họ Tô đã trở thành một thành viên tích cực trong cộng đồng dân tộc Việt Nam.
Theo kết quả nghiên cứu của cố Giáo sư Trần Quốc Vượng và Giáo sư Lê Văn Lan thì Tô Lịch là người có thật. Ngài sinh trưởng vào khoảng đầu Thế kỷ thứ IV tạì vùng Long Đỗ hay Tống Bình (tức Thủ đô Hà Nội ngày nay). Ngài nổi tiếng là người hiếu hạnh. Gia đình nhiều thế hệ đầm ấm, thuận hòa. Gặp khi mất mùa, Ngài cho cả làng vay thóc và cứu sống được nhiều mạng người. Triều đình khen ngợi Ngài và cho cắm cờ biểu dương ở cổng làng. Tên Ngài được đặt cho làng và cho cả con sông chảy qua. Về sau, Ngài được vinh danh là Long Đỗ Thần quân Quảng Lợi Bạch Mã Đại vương. Năm 545, vua Lý Nam Đế cho xây một tòa thành bên bờ sông Tô Lịch và đặt tên là Tô Lịch giang thành.
Chuyện kể rằng: Năm 866, viên quan cai trị kiêm thầy phù thủy cao tay của nhà Đường là Cao Biền cho khởi công xây dựng thành Đại La. Một hôm, khi dạo chơi trên sông, viên quan cai trị gặp một dị nhân đứng trên mặt nước, cao hơn hai trượng, mình mặc áo màu vàng, đầu đội mũ màu tím, tay cầm hốt vàng rực rỡ một vùng trời, chập chờn lên xuống trên khoảng không. Khi Biền hỏi, dị nhân tự xưng là Tô Lịch. Vị thần xuất hiện như muốn báo cho kẻ thống trị ngoại bang biết rằng đất này vốn đã có chủ là người bản địa rồi. Không chịu thừa nhận chân lý và thực tế đó, Cao Biền đã tuyên chiến. Y cho lập đàn, niệm chú, dùng kim đồng, thiết phủ để yểm. Đêm hôm ấy, giông tố nổi lên, gió mưa gào thét, sấm sét ầm ầm, trời đất âm u, thần tướng reo hò, kinh thiên động địa. Trong khoảnh khắc, kim đồng, thiết phủ bật tung ra khỏi mặt đất, biến thành tro bụi, bay mù mịt trên không. Cao Biền kinh hãi than rằng: “Xứ này có thần linh dị, ở lâu tất chuốc lấy tai vạ!”. Kẻ thống trị ngoại lai đại bại, phải xây đền thờ vị thần bản địa chiến thắng! Đó chính là ngôi đền Bạch Mã, một trong các Thăng Long tứ trấn, tọa lạc tại số 76 Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, thủ đô Hà Nội ngày nay. Cũng chính viên quan đô hộ nhà Đường đó đã buộc phải phong vị thần chiến thắng là Đô phủ Thành hoàng Thần quân.
Vậy nên có thơ rằng:
Ngàn năm Bắc thuộc khắc tên Người
Khuấy nước, chọc trời, dễ mấy ai
Bóng nước giang đài soi lịch sử
Tống Bình đô phủ tác dương oai.
Chuyện lại kể rằng:Năm 1010, khi dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Đại La (Thăng Long), vua Lý Thái Tổ cho xây một tòa thành mới, nhưng hôm trước xây lên được đến đâu, thì sáng hôm sau, tòa thành lại lún sụt hết. Về sau nhờ có ngựa trắng từ đền Bạch Mã đi ra dẫn đường, chỉ lối, cho nên tòa thành mới được xây dựng vững bền. Người khai sinh ra kinh đô quốc gia Đại Việt đã phong tặng Ngài danh hiệu tôn quý Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương.
Những điều trình bày trên đây cho thấy Thần Tô Lịch là một nhân vật lịch sử Họ Tô xuất hiện rất sớm trên đất Đại La. Ngài từng là một quan chức địa phương tại địa bàn Long Đỗ trọng yếu. Nổi tiếng là người yêu nước, thương dân, Ngài đã có công lớn trong việc xua đuổi bọn thống trị ngoại bang, góp phần xây dựng non sông, đất nước. Tài cao, đức trọng và uy tín lớn lao của Thần Tô Lịch lưu truyền suốt gần hai ngàn năm qua trên đất nước ta. Ở Thần Tô Lịch hội tụ đầy đủ những phẩm chất cao quý, tiêu biểu cho dòng Họ Tô, đáp ứng được lòng mong đợi của lớp lớp bà con họ nhà trong cả nước. Là một quan chức đia phương, ngay cả sau khi đã qua đời, Ngài vẫn còn được phong thần và vinh danh lên mức rất cao. Ngài được vinh thăng liên tiếp các vị thế và danh hiệu tôn quý, từ chỗ là Thần Thành hoàng của ngôi làng Long Đỗ trở thành Thành hoàng của tòa phủ thành Đại La “Đô phủ Thành hoàng Thần quân” rồi đến Thành hoàng của cả quốc gia “Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương”. Sau này, các vua nhà Trần còn gia phong Ngài lần lượt các chữ Bảo quốc, Trấn linh rồi Định bang. Như vậy, duệ hiệu đầy đủ của Thần Tô Lịch là Bảo quốc Trấn linh Định bang Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương. Đến nay đã tìm được 15 địa điểm còn đình, đền, miếu thờ Thần Bạch Mã, tức là Thần Tô Lịch, tại các tỉnh, thành phố, như: Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình, Hà Nam, đặc biệt là đình làng Thuần Lương (xã Hùng Thắng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương).
Thể theo nguyện vọng của đông đảo bà con Họ Tô trong cả nước, ngày 19-9-2010, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Thường trực Ban Liên lạc Họ Tô Việt Nam (nay là Thường trực Hội đồng Họ Tô Việt Nam), đã tổ chức trọng thể Lễ suy tôn Thần Long Đỗ - Tô Lịch, Thành hoàng thành Thăng Long, làm Thủy tổ Họ Tô. Từ đây, Thần Tô Lịch trở thành biểu tượng tinh thần linh thiêng cao quý chính thức của Họ Tô Việt Nam, tấm gương mẫu mực, tài đức vẹn toàn cho đời đời hậu thế noi theo.
TÔ BÁ TRỌNG
Mỹ Nội, Bắc Hồng, Đông Anh, Hà Nội
09